Magdalena Szpunar

 

Magdalena Szpunar

Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza

 

Następne społeczeństwo będzie społeczeństwem wiedzy.

Wiedza będzie kluczowym zasobem

 a pracownicy wiedzy będą dominującą grupą

 w zasobach tego społeczeństwa.

P. Drucker

Kapitał ludzki i intelektualny szansą na przezwyciężanie nierówności społecznych.

            Poziom skolaryzacji, uznaje się ze jedną z głównych miar bogactwa narodów, a korzystanie z urządzeń teleinformatycznych coraz częściej stanowi drogę do korzystania z wiedzy[1]. Wiedza staje się kwintesencją wieku w którym przyszło nam żyć i funkcjonować, analogicznie do pary i energii elektrycznej w fazie społeczeństwa nazwanego industrialnym.

            W dążeniu ku gospodarce opartej na wiedzy niebagatelna rolę ma kapitał ludzki, który dzięki edukacji może tworzyć gospodarkę trzeciej fali opartą na wiedzy i informacji. Jednakże jak to najczęściej bywa, to właśnie czynnik ludzi jest tym elementem, który stanowi główny czynnik spowalniający postęp. Mentalność ludzka, nastawiona konserwatywnie i negatywistycznie hamuje rozwój, szczególnie jeśli jest słabo wykształcona[2]. Coraz dobitniej wyraża się pogląd, iż o rozwoju społeczeństwa informacyjnego, na pewnym jego etapie bardziej fundamentalne będą czynniki społeczne, niż techniczne, gdy na nic zda się dostęp do zasobów światowej sieci komputerowej, w sytuacji, gdyż użytkownik, nie będzie w stanie się nią posługiwać[3].

            Według Kazimierza Krzysztofka wyzwaniem dla systemu edukacji XXI wieku ma stać się nauczenie ludzi kreatywności oraz umiejętności przekazywania oryginalnych metod rozwiązywania problemów, w taki sposób, aby zapewnić możliwość zdobywania wiedzy całemu społeczeństwu[4]. Podkreśla się, iż społeczeństwo informacyjne przyniesie rozwój jedynie ludziom wykształconym, stąd prawdziwym wyzwaniem staje się powszechne dążenie do wykształcenia[5].

W związku z tworzeniem się społeczeństwa informacyjnego, Abramowicz wyróżnia cztery kategorie obywateli[6]:

- Obywatel Informujący się: musi poznać narzędzia teleinformatyczne w sposób pozwalający mu uzyskiwać informacje, jakich potrzebuje w danym czasie i miejscu

- Obywatel Komunikujący się: jest Obywatelem Informującym się, który ponadto potrafi komunikować się drogą elektroniczną

- Obywatel Uczący się: jest Obywatelem Komunikującym się, który pozyskuje wiedzę stanowiącą o jakości jego życia zawodowego i prywatnego wykorzystując do tego celu narzędzia teleinformatyczne

- Obywatel Tworzący: jest Obywatelem Uczącym się, który potrafi tworzyć produkty i usługi cyfrowe, służące zaspokajaniu potrzeb Obywateli Informujących się, Komunikujących się i Uczących się

Według A. Straszaka pożądana struktura edukacyjna w społeczeństwie informacyjnym, winna przedstawiać się następująco[7]:

 

Ryc. 1. Pożądana struktura edukacyjna w społeczeństwie informacyjnym

 

Źródło: A. Straszak. Cyfryzacja uniwersytetu: konieczność i możliwości

 

Krzysztofek wskazuje, iż do lamusa odchodzi naczelna zasada, jaką kierowało się społeczeństwo industrialne tj. 20 lat nauki i 40 lat pracy. Podkreśla się, iż współcześnie każdy będzie zmuszony kilkakrotnie w ciągu życia zmienić zawód – w gestii instytucji edukacyjnych leży kwestia nastawienia człowieka na nieustanną naukę w ciągu jego całego życia[8]. Kluczową umiejętnością będzie zdolność posługiwania się komputerem, co oczywiście nie oznacza, iż dominującym zawodem przyszłości będzie informatyk. Oznacza to, iż komponent informatyczny będzie stanowił element każdego zawodu, analogicznie do zawodu pisarza „w czasach gdy umiejętność pisania była rzadka, pisarzem nazywano osobę zapisującą słowa człowieka niepiśmiennego. W miarę nauczenia całego społeczeństwa umiejętności pisania ten zawód zniknął”[9]. Komputer zwany ikoną XXI wieku, odebrał człowiekowi wyłączność na inteligencję. Oczywiście komputer sam w sobie jest o tyle inteligentny, o ile w właściwy sposób go zaprogramowano, stanowi jakby implant ludzkiej inteligencji. Zdaniem Krzysztofka pozostanie jednak domena właściwa li tylko człowiekowi, będzie to kreatywność, a od kreatywności będzie zależeć miejsce człowieka we współczesnym świecie[10]. Komputer - metamedium, pozwala człowiekowi pracować, uczyć się, kupować, słuchać muzyki, czyli niemal wykonywać wszystkie czynności dnia codziennego, tworząc nowy typ obywateli - obywateli cyfrowych zwanych netizenami.

Wojciech Cellary uważa, iż edukację XXI wieku cechować będzie outsourcing, student nie przywiązany do miejsca studiowania sam będzie konfigurował elementy własnej edukacji[11].

 

Tab.1. Uniwersytet dziś i jutro - porównanie

UNIWERSYTET
„DZISIAJ”	„JUTRO”
studenci = młodzież	studenci = dorośli
student bez doświadczenia zawodowego	student z doświadczeniem zawodowym, często dużym
nauczyciel wie, czego student ma się uczyć	student wie, czego nauczyciel ma się uczyć
nauczanie podstaw	nauczanie rozwiązywania problemów
nauczanie stacjonarne – student studiuje na raz w jednym uniwersytecie	nauczanie zdalne – student studiuje na raz w wielu uniwersytetach

Źródło: W. Cellary (red.) Polska w drodze do globalnego społeczeństwa informacyjnego. Raport o rozwoju społecznym

 

Computer-Based-Learning, Webedukation, Telearning, E-learining, Teletutring, to słowa wytrychy otwierające bramę do nowej edukacji XXI wieku, która staje się coraz bardziej popularna w środowisku akademickim, np. Polski Uniwersytet Wirtualny.

Wydatki na naukę w Polsce są mierzone w stosunku do dochodu brutto na głowę mieszkańca (GNI per capita), są niskie i wynoszą 0,8%, podczas, gdy średnia dla państw UE, wynosi 1,9%, zaś dla USA 2,6%[12]. Należy jednakże zauważyć, iż wydatki Polski są zbliżone do wydatków Hiszpanii, Nowej Zelandii, RPA i Węgrzech, a wyższe niż na przykład Grecji, Portugalii, Argentyny i Meksyku – jeśli weźmiemy pod uwagę poziom rozwoju gospodarczego[13]. O przechodzeniu ku społeczeństwu wiedzy świadczą także takie wskaźniki jak liczba publikacji naukowych na milion mieszkańców.

 

Ryc. 2. Liczba publikacji naukowych na milion mieszkańców w latach 1995-1999

 

Źródło: A. Straszak. Cyfryzacja uniwersytetu: konieczność i możliwości

           

            Wydatki na naukę w Polsce, nie napawają optymizmem. W Szwajcarii wydatki na jednego naukowca wynoszą 266 tysięcy €, w Szwecji 227 tys. €, Japonii 212 tys. €, w Niemczech 199 tys. €, we Włoszech i Danii po 188 tys. €, w całej UE jest to 156 tys. €, podczas gdy w Polsce jest to tylko 23 tys. €. Do najlepiej doinwestowanych naukowców Szwajcarskich pozostaje nam dystans prawie dwunastokrotny, zaś do średniej UE prawie siedmiokrotny[14].

Według jednego z najważniejszych pism naukowych na świecie „Nature”, pod względem liczby prac naukowych zajmujemy 19 miejsce na świecie[15]. W badanym okresie polscy uczeni opublikowali 42 852 prace, co plasuje nasz kraj za takimi państwami jak np. Brazylia. Na pierwszą trzydziestkę krajów przypada 98% wszystkich publikacji naukowych i cytowań – w nauce największe znaczenie mają de facto trzy regiony Ameryka Północna, Europa i Azja Wschodnia oraz Indie[16].

 

Ryc. 3. Wydatki na naukę w przeliczeniu na jednego naukowca

 

Źródło: A. Hołdys. Polska nauka w cenie.

 

            W świecie nauki dominują Amerykanie, do nich należy autorstwo co trzeciej ważnej pracy, na nich przypada połowa cytowań. Jednakże siła USA maleje, gdy dokona się porównania z krajami europejskimi. Wśród pracujących osób naukowcy stanowią w Polsce 0,32%, podczas gdy w Finlandii grupa ta jest niemal 11 krotnie większa 13,77[17].

Ryc. 4. Liczba naukowców na 1000 pracujących osób.

 

 

Źródło: A. Hołdys. Polska nauka w cenie.

 

Eksplozja informacji powoduje, iż koniecznym wydaje się być przejście od społeczeństwa informacji do społeczeństwa wiedzy. Jak wskazuje Andrzej Straszak, według szacunków Uniwersytetu of Kalifornia, na świecie zapisuje się rocznie 1,5 mld GB informacji w postaci papierowej, filmów i plików muzycznych[18]. Jedynie społeczeństwa oparte o badania naukowe i wysoką jakość edukacji, będą mogły poradzić sobie z zalewem informacji, który może być groźniejszy, niż zatrucie powietrza i wody w wieku XX- tym[19]. W stosunku do Internetu używa się metafory smogu informacyjnego, gdyż tysiące użytecznych informacji ginie w chaosie i  zgiełku „Są ich tysiące i mogłyby być użyteczne, ale ponieważ są rozdrobnione i rozproszone, tworzą informacyjna mgłę, która oślepia i dusi, utrudnia orientację, pozbawia szans dotarcia bezpiecznie do spokojnego portu rzetelnej wiedzy”[20]. Wskazuje się, iż eksplozja informacji zmienia piramidę informacyjną.

Ryc.4.  Nowa piramida informacyjna początków XXI wieku

Źródło: A. Straszak. Cyfryzacja uniwersytetu: konieczność i możliwości

           

W społeczeństwie informacyjnym, zwiększanie informacji ilości i różnorodności produktów będzie tak wielkie, że dla ich produkcji i konsumpcji warunkiem koniecznym wydaje się być posiadanie wykształcenia wyższego zdecydowanej większości społeczeństwa[21]. Liczba absolwentów uczelni wyższych w ciągu dekady 1990-2000, zwiększyła się z liczby 56 078 w 1990 do 261 078 w roku 2000, czyli prawie pięciokrotnie[22], co obrazuje poniższa rycina:

 

Ryc. 5. Liczba absolwentów uczelni wyższych w latach 1990-2000.

 

Źródło: A. Straszak. Cyfryzacja uniwersytetu: konieczność i możliwości

 

Straszak, przedstawił produkty edukacyjne (absolwentów) poszczególnych typów szkół w Polsce w latach 1970-2000[23]. Jak łatwo skonstatować, największy boom dotyczy szkół wyższych, co obrazuje poniższa rycina:

 

Ryc. 6. Parametry modelu sektora edukacyjnego w Polsce w latach 1970-2000.

 

Źródło: A. Straszak. Cyfryzacja uniwersytetu: konieczność i możliwości

Jednakże edukacja ponadwyższa nie cieszy się zbytnią estymą, według sondażu przeprowadzonego w portalu Gazety Wyborczej wynika, iż 59% (2 123 osoby) respondentów uważa, iż nie warto robić kariery naukowej w Polsce, lepiej wyjechać na Zachód, 26% (925 osób), uważa iż warto, a 15% (544) twierdzi, że w ogóle nie warto być naukowcem[24]. Z pewnością nie jest to wynik niepopularności zdobywania stopni naukowych, a raczej świadomość niewielkich gratyfikacji pieniężnych, jakie się wiążą z tzw. karierą naukową, szczególnie młodo naukowca, który niejednokrotnie jest zmuszony za 900zł utrzymać siebie i rodzinę. Spadek znaczenia naukowca, jako atrakcyjnie postrzeganego zawodu, potwierdzają badania TNS OBOP z 2000 roku, wedle których naukowiec, nauczyciel akademicki cieszy się tylko 3% poparciem, zajmując taką samą pozycję jak mechanik. Za bardziej interesujący i ciekawy zawód respondenci uznali lekarza 14%, artystę 12%, dziennikarza 11%, pilota 8%, czy informatyka 7%[25]. Prestiż naukowca wyraźnie maleje, co potwierdzają badania CBOS-u z roku 1993, gdzie profesor uniwersytetu zajmował piątą lokatę, będąc wyprzedzanym przez lekarza, nauczyciela, rolnika (!) i górnika[26].

Parafrazując słowa Georgesa Charpaka – laureata Nagrody Nobla z 1992 roku, za pracę nad detektorami cząstek elementarnych – nauka jest najbardziej wymagającą kochanką, dniem i nocą, niezależnie od pory roku, nagradza i wprowadza w stan rozpaczy. Potrafi niszczyć jak najgorsza nerwica natręctw, ale obdarzać potrafi radością i najwyższym poczuciem spełnienia. Piotr Słonimski w odniesieniu do nauki również używa metafory kobiety, ba jego zdaniem nawet najmniejsze odkrycie w laboratorium jest bardziej atrakcyjne, niż podbicie nowej kobiety. Jednakże jego zdaniem w przypadku nauki, nie można mówić o żadnym nasyceniu… Zdaniem Słonimskiego naukowiec jest do pewnego stopnia Panem Bogiem, bowiem to on sam wymyśla pytanie, na które sam następnie odpowiada. Naukowiec odczuwa w życiu więcej satysfakcji, bowiem wydziera cząstkę prawdy Bogu, a artysta – zdaniem Słonimskiego – jedynie przerabia to, co Pan Bóg mu dał. Nauce nie można poświęcić, tylko odrobinę, część swej osobowości. Nauka domaga się, wręcz żąda wyłączności na czas wolny. Oczywiście można uprawiać naukę od czasu do czasu, tak z doskoku, w przerwach pomiędzy, jednakże w taki sposób nigdy nie dołączy się do panteonu wielkich tego świata[27].

Należy pamiętać, iż o rozwoju społeczeństwa informacyjnego, w głównej mierze decydować będzie czynnik ludzki. Samo nasycenie technologią – choć z pewnością niezwykle ważne – nie zastąpi powszechnej edukacji, a w szczególności edukacji informatycznej. Niezwykle istotnym wydaje się być fakt uświadomienia, iż wyparcie ze świadomości dążenia ku gospodarce opartej na wiedzy, na niewiele się zda, gdyż jak czytamy w dokumencie Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce, wydanym przez KBN 28 listopada 2000 roku: „Pierwsze kraje, które wkroczą do społeczeństwa informacyjnego, uzyskają największe korzyści. One ustalą porządek rzeczy dla wszystkich, którzy pójdą w ich ślady. Dla kontrastu, kraje, które odkładają decyzje lub preferują rozwiązania częściowe, mogą doświadczyć w najbliższej dekadzie katastrofalnego spadku inwestycji i zmniejszenia liczby miejsc pracy”. Niestety społeczna świadomość transformacji ku globalnemu Społeczeństwu Informacyjnemu i Gospodarce Elektronicznej jest w Polsce nikła. Jak wskazuje Wojciech Cellary, Polacy nawet ci dobrze wykształceni, traktują to zagadnienie jako odległe w czasie i nie dotyczące ich bezpośrednio, uważając, iż są ważniejsze rzeczy do zrobienia, a ta transformacja może jeszcze poczekać. Jednakże należy mieć na uwadze, iż rozwinięta część świata nie będzie czekać, aż Polska nadrobi opóźnienia[28].

           

 

Literatura:

 

- Abramowicz, W., Absolwenci uczelni obywatelami globalnego społeczeństwa informacyjnego. Referat wygłoszony na I Krajowej Konferencji Naukowej „e – Uniwersytet: Metody i Narzędzia”, Rzeszów, WSiZ, 2002

- Cellary, W., Porównanie uniwersytetu dziś i jutro. [w:] Polska w drodze do globalnego społeczeństwa informacyjnego. Raport o rozwoju społecznym. pr. zbior. pod red. W. Cellary, Warszawa 2002.

- Czerniejewski, B.,  Nauka i innowacyjność na potrzeby gospodarki. [w:] Polska w drodze do globalnego społeczeństwa informacyjnego. Raport o rozwoju społecznym. pr. zbior. pod red. W. Cellary, Warszawa 2002.

- Dokument KBN, Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce, 2000.

- Hołdys, A., Polska nauka w cenie. w: Gazeta Wyborcza. 16.07.2004

- Komunikat CBOS. S. Mocek. Prestiż zawodów. nr 0978

- Krzysztofek, K., Przemiany społeczne i gospodarcze, [w:] Polska w drodze do globalnego społeczeństwa informacyjnego. Raport o rozwoju społecznym. pr. zbior. pod red. W. Cellary, Warszawa 2002.

- Markowski, M., Czynniki rozwoju społecznego i gospodarczego. [w:] Polska w drodze do globalnego społeczeństwa informacyjnego. Raport o rozwoju społecznym. pr. zbior. pod red. W. Cellary, Warszawa 2002.

- Raport TNS OBOP. Polacy o zawodach. K. 023/00

- Straszak, A., Cyfryzacja uniwersytetu: konieczność i możliwości. Referat wygłoszony na I Krajowej Konferencji Naukowej „e – Uniwersytet: Metody i Narzędzia”, Rzeszów, WSiZ, 2002

- Szpunar, M., Gen ciekawości rzeczywiście istnieje, http://ksiazki.wp.pl/katalog/recenzje/recenzja.html?rid=35647

- Tadeusiewicz, R., O potrzebie naukowej refleksji nad rozwojem społeczeństwa informacyjnego. [w:] Mikrospołeczność informacyjna na przykładzie miasteczka internetowego  AGH. pr. zbior. pod red. L. Haber, AGH., Kraków.2001

- Tadeusiewicz, R., Społeczność Internetu., EXIT, Warszawa, 2002.

- Zagrodzka,D., Czy w Polsce można zrobić karierę w nauce? w: Gazeta Wyborcza, 19.09.2003.

 

Streszczenie:

 

Poziom skolaryzacji, uznaje się ze jedną z głównych miar bogactwa narodów, a korzystanie z urządzeń teleinformatycznych coraz częściej stanowi drogę do korzystania z wiedzy. Wiedza staje się kwintesencją wieku w którym przyszło nam żyć i funkcjonować, analogicznie do pary i energii elektrycznej w fazie społeczeństwa nazwanego industrialnym.

            W dążeniu ku gospodarce opartej na wiedzy niebagatelna rolę ma kapitał ludzki, który dzięki edukacji może tworzyć gospodarkę trzeciej fali opartą na wiedzy i informacji. Jednakże jak to najczęściej bywa, to właśnie czynnik ludzi jest tym elementem, który stanowi główny czynnik spowalniający postęp. Mentalność ludzka, nastawiona konserwatywnie i negatywistycznie hamuje rozwój, szczególnie jeśli jest słabo wykształcona. Coraz dobitniej wyraża się pogląd, iż o rozwoju społeczeństwa informacyjnego, na pewnym jego etapie bardziej fundamentalne będą czynniki społeczne, niż techniczne, gdy na nic zda się dostęp do zasobów światowej sieci komputerowej, w sytuacji, gdyż użytkownik, nie będzie w stanie się nią posługiwać.

Human capital and intellectual chance on overcoming social unevenness.

Scholarisation level, it recognises from one of main measures of wealth of nations, and using from devices teleinformatics more often state road to using with knowledge. The knowledge becomes with quintessence of age in which it came us to live and to function, similarly to steam and energy electric in phaze of society named the industrial.

            In endeavour towards leaning on knowledge economy not trifles human capital has part, which it thanks to education can create economy of third wave leaning on knowledge and information. Yet how this the most often happens then men's just factor is this element which makes up main factor slowing down progress. Human mentality, set conservatively and negatywist brakes development particularly, if it is educated faintly. The opinion more distinctly speaks, that about development of informative society, on sure his stage more fundamental the social factors will be, than technical, when the access on nothing passes to supplies of world computer net, in situation, because the user, it will not be in state her to help.