Magdalena Szpunar

Magdalena Szpunar

Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie

Internet a wolność (od) wypowiedzi

Internet, jak żadne inne medium, pozwala w sposób niemal nieograniczony wyrażać swoje poglądy, ideologie, sprzeciw przeciwko komuś lub czemuś. Przy tym wszystkim jest medium niezwykle egalitarnym, dając szanse wypowiedzi wykształconemu erudycie i prostemu człowiekowi. Wyrównywanie statusów, które jest jedną z niewątpliwych zalet tego medium, pozwala każdej osobie zaistnieć niezależnie od tego, kim jest i jaką aktualnie profesję wykonuje. Internet zachęca wręcz do swobodnej i nieskrępowanej wypowiedzi, przez nikogo niekontrolowanej i cenzurowanej. Jedną z form promowania zupełnie wolnej od nacisków wypowiedzi jest kampania niebieskiej wstążki, promująca nieograniczoną wolność wypowiedzi w Internecie. Kampania Blue Ribbon propaguje prawdziwie wolną wypowiedź, niezależną od nikogo, opartą na subiektywnych przekonaniach użytkownika Internetu.

Agora XXI wieku

Za sprawą nowych mediów rozwijają się nowe formy uczestnictwa, które stawiają się działania oddolne, na popularności zyskują działania bezpośrednie, protest i demokracja bezpośrednia[1]. Internet staje się tutaj doskonałą szansą na wyrażenie swojej opinii, począwszy od spraw zupełnie błahych, po zupełnie poważne, jak przestrzeganie praw człowieka.

Bardzo często w stosunku do Internetu stosuje się metaforę agory. Analogia do rynku miasta w starożytnej Grecji, gdzie toczyło się życie społeczne, polityczne, administracyjne i religijne, wydaje się być jak najbardziej przystająca do Internetu. Internet staje się doskonałym narzędziem debaty publicznej. Niemal nieograniczona możliwość wymiany myśli, połączona z wysokim stopniem anonimowości sprawia, że w Internecie chętniej i częściej ujawniamy opinie na różne tematy. Jak zauważa Marek Hendrykowski, „agora Internetu jest miejscem szczególnym – niczym w starożytnych Atenach – realizuje się demokratyczny model społeczeństwa”[2].

Internet doskonale się sprawdza jako narzędzie konsultacji, dyskusji, głosowania i prowadzenia debaty politycznej przez obywateli[3]. Proces ten określa się mianem e-demokratyzacji, w której procesy demokratyzacyjne są realizowane przy pomocy nowoczesnych technologii informacji i komunikacji[4]. Internet daje możliwości niemal natychmiastowego reagowania na bieżące wydarzenia, umożliwia dostęp do informacji, ale także pozwala wywierać nacisk na korporacje i rządy[5].

Im większa anonimowość, tym większa wolność i swoboda wypowiedzi. Im forum (czy inne narzędzie komunikacyjne) bardziej otwarte, tym bardziej swobodne, skrajne wypowiedzi. Otwarte fora dyskusyjne funkcjonują zupełnie inaczej niż grupy moderowane. Na forach czy listach dyskusyjnych, np. specjalistycznych, gdzie użytkownicy podają swoje imię i nazwisko czy adres mailowy, kultura dyskusji przebiega na wysokim poziomie. W grupach dyskusyjnych, gdzie panuje zupełna anonimowość, gdzie nikt nie wie, kim jest jego potencjalny interlokutor, dochodzi do ostrych polemik, dyskutanci obrzucają się inwektywami, niesłusznymi oskarżeniami. W Internecie funkcjonują nawet flame war, które oznaczają słowną wojnę na obelgi. Im autorzy bardziej przekonani o własnej impersonalności, tym zacieklej i niewybredniej atakują. Doskonale sytuację tę obrazuje przypadek studentów, którzy inaczej wypowiadają się na forum uczelnianym, stosując się do zasad netykiety, używając zwrotów grzecznościowych itp. Ci sami studenci, funkcjonujący jako anonimowi użytkownicy, pozwalają sobie na bardzo obraźliwe komentarze wobec wykładowców.

Niestety to, co niektórych może razić i najchętniej pozbyliby się tego niewygodnego narzędzia, stanowi niewątpliwie jedno z największych dobrodziejstw XXI w. Nierzadko to właśnie forum internetowe stanowi jedyne miejsce, gdzie jednostki mają szansę wypowiedzieć się o nieprawidłowościach w miejscu pracy, w urzędach, przestrzec innych przed nieuczciwym sprzedawcą, ale także polecić dobrego fachowca. Niestety, nigdy nie mamy gwarancji, że nasz rozmówca mówi prawdę, że jego oskarżenia wobec osób czy instytucji nie są fikcyjnymi lub skrajnie subiektywnymi ocenami rzeczywistości. Nie jest jednak tak, że można w Internecie wszystko, że można głosić obraźliwe, nieprawdziwe informacje. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że administrator jest w stanie zlokalizować danego użytkownika. W USA procesy sądowe o zniesławienie w Internecie są na porządku dziennym, a i w Polsce tego typu procesy nie należą już do rzadkości. Nierozważni dziennikarze internetowi, którzy pochopnie publikują niesprawdzone informacje w Sieci, coraz częściej zostają skazani prawomocnym wyrokiem sądowym. Niezwykła łatwość publikowania w Internecie rozmaitych treści sprawia, że istnieje pokusa przekraczania granic moralnych i prawnych, stąd tego widoczne konsekwencje.

Rys. 1. Dziennikarze prasowi i dziennikarze Internetowi skazani na pobyt w więzieniu w latach 1997-2006.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: B. Miś, Dziennikarze Internetowi najbardziej zagrożeni, http://bogdan.wordpress.com/2006/12/20/dziennikarze-internetowi-najbardziej-zagrozeni/#more-415.

Szybkość zamieszczania informacji w Sieci, niski koszt publikowania jej i niemal nieograniczony krąg potencjalnych odbiorców sprawia, że dziennikarstwo internetowe kwitnie. Dziennikarze internetowi mają niezależną od wpływów swobodę w publikowaniu informacji. Swoje wiadomości mogą wzbogacać o elementy graficzne i multimedialne, przez co informacje stają się atrakcyjne wizualnie. Autorzy internetowych wiadomości mogą tworzyć odnośniki do wiadomości, a inni użytkownicy mają możliwość recenzowania ich jakości. Często kolejność wyświetlanej na stronie internetowej wiadomości jest zależna od uzyskanej przez nią oceny. Do najpopularniejszych serwisów opartych o dziennikarstwo obywatelskie należą w Polsce wiadomosci24.pl, salon24.pl, wykop.pl, gwar.pl. Serwisy stworzone z myślą o dziennikarstwie obywatelskim przekonują swoich użytkowników o tym, że to właśnie oni są współtwórcami medium i jego zawartości, zachęcając do publikowania informacji: „Tu są teksty Twoje i Twoich znajomych. Ta gazeta internetowa jest dla Ciebie, tworzymy ją wspólnie. Media to Wy!”[6], „Każda informacja jest dodawana, oceniana i dyskutowana przez naszą społeczność. Dziel się, odkrywaj i wykopuj informacje ważne dla Ciebie! Ty decydujesz”[7].

Rys. 2. Wygląd serwisu wiadomości24.pl

Wolność od wypowiedzi

Niestety, nieskrępowana, niczym nieograniczona możliwość wypowiedzi niesie ze sobą poważne zagrożenia. To, co dla jednych staje się błogosławieństwem, dla innych jest prawdziwym przekleństwem. W Internecie, w którym niezwykle łatwo i szybko publikuje się różne treści, pojawia się problem niechcianych wiadomości, niechcianych informacji, z którymi nie chcemy obcować. Mam tutaj na myśli spam, rozumiany jako niepożądane wiadomości, rozsyłane masowo do użytkowników, którzy sobie tego nie życzą, jak również wiadomości o charakterze pornograficznym, obscenicznym i jakiekolwiek inne urągające naszemu poczuciu przyzwoitości i dobrego smaku. Należy uświadomić sobie to, że nie dysponujemy jednoznaczną definicją spamu. Wspólnym elementem wszystkich propozycji definicyjnych jest położenie nacisku na wiadomość niechcianą, która jest rozsyłana masowo do użytkowników, którzy sobie tego nie życzą. Warto sobie uświadomić, jak ułomna jest to definicja. W przypadku prowadzonych przeze mnie badań w Sieci zaproszenie do udziału w badaniu (gdzie pojawiła się pełna notka o autorze badań, ich celu, stricte naukowym charakterze badań itp.) została przez niektórych użytkowników potraktowana jako spam. Informacja o charakterze naukowym nie powinna być traktowana na równi z informacjami o charakterze komercyjnym, zachęcającym do zakupu jakiegoś towaru.

W przypadku spamu sytuacja jest na tyle skomplikowana, że nawet najlepsze systemy filtrujące niechcianą pocztę nie są w stanie wychwycić całego „elektronicznego śmiecia”, a nierzadko do folderu ze spamem trafiają pożądane przez nas wiadomości. Już w II poł. lat 90. spam stanowił połowę plików rozpowszechnianych w Usenecie[8]. Ilość wiadomości niechcianych wysyłanych do użytkowników stale rośnie. Według szacunków, liczba ta w roku 2005 wynosiła 31 mld przesyłek dziennie, osiągając rok później poziom dwukrotnie wyższy[9]. Niestety, najczęściej niechciane wiadomości otrzymują użytkownicy darmowych kont pocztowych, gdzie spam sięga do poziomu 98% otrzymywanych wiadomości[10]. Spam najczęściej zawiera treści o charakterze reklamowym. Niestety, nierzadko sami (mniej lub bardziej świadomie) przyczyniamy się do zwiększenia ilości wysyłanego do nas spamu, podając adres e-mail na stronach internetowych, które bezprawnie wykorzystują i sprzedają nasze adresy mailowe. Generalnie udostępnienie swojego adresu w Internecie wiąże się z zagrożeniem przechwycenia go przez automatyczne programy (roboty), których zadaniem jest zbieranie adresów mailowych. Jest to najczęstszy sposób nielegalnego pozyskiwania adresów w celach spamerskich. Kwestia ta dotyczy zarówno własnej strony WWW, prowadzonego bloga, foum czy Usenetu. W związku z tym często stosowanym rozwiązaniem przez świadomych użytkowników jest uczynienie adresu mailowego trudnym do automatycznego interpretowania. W tym celu podaje się adresu typu nazwisko_nospam@domena.pl czy imię(at)domena.pl, które stanowią pewien sposób obrony przed bezpośrednim pozyskaniem adresu w celach przez nas niepożądanych. Pozyskany przez spamerów adres może zostać wykorzystany do ataku na dostępność naszej skrzynki pocztowej (mail bombing) za pomocą bombardowania jej dużą ilością niechcianych wiadomości.

W przypadku treści warto zwrócić uwagę na pewien relatywizm zależny od formy jej rozpowszechniania. Jak słusznie zauważa Inga Oleksiuk, ta sama wypowiedź zaakceptowana jako przekaz literacki, budzić może ostry sprzeciw w sytuacji, gdy pojawia się na billboardach[11]. Nie chodzi tutaj wyłącznie o treść rozumianą jako tekst, ale także obraz, który w zetknięciu z pewną rzeczywistością może szokować. Billboard z półnagą kobietą w bieliźnie niemal nikogo już dzisiaj nie szokuje, przyzwyczajeni do niemal nieustannego obcowania z nagością, prawie nie zwracamy na nią uwagę. Umieszczenie jednak tego samego billboardu obok kościoła sprawia, że wielu z nas nie kryje oburzenia. A przecież mamy do czynienia z tym samym obrazem, zmienia się jedynie kontekst naszego spojrzenia.

Z analogiczną sytuacją mamy do czynienia w Internecie. Gloryfikujemy to medium za możliwość nieskrępowanej wypowiedzi, niewątpliwe walory, które wiążą się z jego anonimowością, lecz ganimy w sytuacji, gdy słowa krytyki dotykają nas bezpośrednio. Wtedy anonimowość staje się naszym przekleństwem, bo nie mamy pojęcia, kto skierował przeciwko nam nieprzyzwoite słowa, a my nie wiemy, do kogo skierować nasze żale.

Oczywiście nie jest tak, że każdy w Internecie może wszystko. Bezkarnie obrażać, nagabywać, propagować nieprawdziwe, obsceniczne treści. Zasoby Internetu są w pewnej części moderowane. Społecznicy – moderatorzy – stoją na staży praworządności, dbając o przestrzeganie zasad funkcjonowania jednostek w Internecie. Zasady te skodyfikowane zostały w postaci netykiety[12], a tym, którzy ich nie przestrzegają, grożą nierzadko poważne sankcje, łącznie z zablokowaniem możliwości wysyłania wiadomości przez danego użytkownika. Niestety, anonimowość Internetu niesie ze sobą poważne zagrożenia, np. flaming, który polega na wymienianiu się przez internautów obelgami.

Uwolnienie się od niechcianych treści w Internecie umożliwiają w pewnym stopniu systemy blokujące i filtrujące treści[13]. Warto jednak uświadomić sobie to, że w obecnym stadium rozwoju technologii informatycznej, nie jest możliwa kontrola wszystkich treści zamieszczonych w Internecie, a przez to ich skuteczne selekcjonowanie. Część użytkowników świadomie, w celu najczęściej komercyjnym, nastawionym na zysk, wprowadza z premedytacją użytkownika w błąd, indeksując stronę w ten sposób, aby trafiło na nią jak najwięcej osób. Im bardziej rygorystyczne algorytmy filtrujące wiadomości zastosujemy, tym większe jest prawdopodobieństwo, że jako wiadomości niechciane zostaną sklasyfikowane pożądane przez nas informacje.

Równie często jesteśmy nękani niepożądanymi informacjami, które wysyłają do nas inni użytkownicy komunikatorów. Najczęściej komunikaty zostają wysyłane do nas automatycznie, gdyż najpopularniejszy polski komunikator nie posiada zabezpieczeń przed tego typu spamem. Inne komunikatory (np. oparte o protokół Jabber) ograniczają możliwość wysyłania i otrzymywania komunikatów dzięki zastosowaniu procesu autoryzacji. Odbiorca musi wyrazić zgodę, aby dany użytkownik wysyłał do niego wiadomości.

W przypadku forum wiadomości uznane za spam, wysłane na grupę zostają przez moderatorów usunięte, a w przypadku masowego spamowania grupy administrator może zablokować dany adres IP[14]. Podobnie dzieje się w przypadku list dyskusyjnych, gdzie użytkownicy żywo reagują na przypadki łamania netykiety i osoby spamujące zostają zgłaszane do administratorów. W przypadku blogów sytuacja przedstawia się analogicznie jak w przypadku forum, gdzie autor pełni funkcję moderatora i ma nieograniczone możliwości recenzowania wypowiedzi.

Prasa online

To, że Internet stanowi przyszłość gazet jest truizmem i chyba nie trzeba dzisiaj specjalnie do tego poglądu nikogo przekonywać. Sprzedaż amerykańskich dzienników – największego rynku medialnego na świecie – spada zatrważająco.

Ekran monitora wypiera tradycyjne, papierowe formy wydań gazet. Ikona prasy codziennej – „New York Times” – ma więcej czytelników swojej wersji on-line, niż tradycyjnej papierowej wersji. Sprzedaż dzienników w USA spada drastycznie. W roku 1984 sprzedawało się średnio 20 mln egzemplarzy więcej niż pod koniec września 2006 r. Podoba sytuacja dotyczy polskiego rynku prasowego, jednakże niewiele gazet decyduje się przenieść swoje wydania do Internetu[15]. Wydaje się jednak, że elektroniczna prasa stanowi przyszłość rynku wydawniczego, i gazety, które chcą przetrwać, będą musiały wykonać krok ku elektroczninym wersjom swoich tytułów. Krakowski Eksperyment Internetowy wskazuje, że elektroniczne wersje gazet są ich przyszłością, co drugi badany student przyznaje, iż regularnie czyta prasę w Internecie[16].

Ryc. Średnia sprzedaż dzienników wydawanych w USA (w milionach egzemplarzy)

Źródło: oprac., własne, na podst. T. Boguszewicz, Wolimy ekran komputera niż tradycyjną gazetę, http://www.zw.com.pl/zw2/index.jsp?news_cat_id=19&news_id=120379&layout=0&page=text&place=Lead01

Elektroniczne wydania prestiżowych tytułów są chętniej czytane niż ich papierowe odpowiedniki ze względu na szybkość dostępu do informacji, tani koszt, możliwość interakcji z czytanym tekstem i wymiany poglądów z innymi czytelnikami. E-prasa, a w szczególności serwisy znanych gazet, cieszą się zaufaniem co do jakości i rzetelności informacji tam publikowanych, w przeciwieństwie do powszechnych w Internecie stron o trudnej do określenia reputacji, prowadzonych przez nieznanych autorów.

Tradycyjne, papierowe wydanie gazety zamykane najczęściej w godzinach wieczornych danego dnia, jest skazane na klęskę, jeśli chodzi o konkurowanie z edytowalną niemal w każdej chwili gazetą online. Jak słusznie zauważa redaktor naczelny The Guardian oczekiwanie z publikacją informacji do następnego ranka, w momencie, gdy ona pojawia się na stronach internetowych dzień wcześniej, stwarza ryzyko marginalizacji[17]. Nie należy moim zdaniem jednak Internetu traktować jako zagrożenia dla tradycyjnej gazety. Informacje pojawiające się online, mogą stanowić zachętę do sięgnięcia po papierowe wydanie gazety, a Internet powinien stanowić jedynie zachętę do sięgnięcia po rozszerzoną wersję artykułu. Istotne jest tutaj takie przygotowanie artykułu w wersji online, które powinno inicjować kontakt z czytelnikiem, kreować potrzebę sięgnięcia po więcej, w formie papierowej. Nie zawsze jednak będzie tak, ze czytelnik będzie skory do sięgnięcia po tradycyjną wersję gazety.

Mówiąc o prasie ukazującej się w Internecie warto rozróżnić, co najmniej kilka jej typów:

-          gazety, które stanowią dokładne odwzorowanie swoich papierowych odpowiedników

-          gazety, które stanowią dokładne odwzorowanie swoich papierowych odpowiedników, wzbogacone dodatkowo informacjami multimedialnymi, odnośnikami do innych stron traktujących na dany temat

-          gazety, które prezentują w Internecie okrojoną wersję papierowych wydań

-          e-ziny, które ukazują się wyłącznie w Internecie, nie wychodząc poza wirtualne środowisko obcowania z czytelnikiem

W przypadku ludzi młodych obcowanie z elektronicznymi wydaniami prasy, jest bardziej naturalne, niż czytanie tradycyjnych, papierowych wydań. Nawet studenci dziennikarstwa, dla których lektura prasy powinna być obowiązkowym elementem dnia codziennego, nie wyrobili w sobie nawyku czytania prasy. Jeśli czytają, to raczej właśnie gazety online, z których szybko mogą się dowiedzieć, co dzieje się w kraju lub zagranicą i w krótkim czasie znajdywać odpowiedź na interesujące ich pytanie. Większość z nich niestety od samego początku swojego życia funkcjonuje w świecie obrazów, stąd preferują dynamiczne, atrakcyjne wizualnie e-gazety, z chwytliwymi tytułami i informacjami skondensowanymi do minimum. Mają problemy z zatrzymaniem uwagi na określonej informacji dłużej niż kilka minut.

Internet stał się nową platformą kontaktu gazety z czytelnikiem. Nastawienie czytelnika na szybką, „gorącą”, newsową informację sprawia, że redaktorzy gazet nie mogą sobie pozwolić na lekceważenie tego medium.

Najpopularniejsze dzienniki opiniotwórcze w Polsce Dziennik, Gazeta Wyborcza i Rzeczpospolita posiadają rozbudowane serwisy internetowe. Co drugi internauta czyta internetowe wersje dzienników (61,2%), co trzeci czyta internetowe wydania tygodników/dwutygodników, niemal taki sam odsetek czyta w sieci miesięczniki[18]. Odsetek osób korzystających z internetowych wersji tradycyjnych wydań prasy stale rośnie. Wydaje się, że tradycyjne media papierowe nie mają innej alternatywy, jak pogodzić się z koniecznością udostępnienia wydań swojej gazety w formie online. Oczywiście internetowe wydanie nie powinno stanowić jedynie kopii standardowego wydania gazety, gdyż media elektroniczne rządzą się swoimi prawami i internauci od elektronicznych wersji gazet oczekują czegoś innego, niż od ich papierowych wersji.

Ryc. Korzystanie z internetowej wersji tradycyjnych mediów

Źródło: Ulubione media polskich internautów, Gemius, 2006

Jak słusznie zauważa Jerzy Jastrzębski, mamy do czynienia z nową postacią dziennikarstwa, której podstawowymi wyznacznikami jest umiędzynarodowienie zawodu dziennikarza, wszechobecność i powszechna dostępność, nacisk na aktualność relacji, interaktywność oraz uległość wobec odbiorców[19].

W USA niezwykle popularni stają się mojos (ang. mobile journalist), mobilni dziennikarze, którzy z laptopem, kamerą cyfrową są wysyłani w teren, by być najbliżej wydarzeń i móc na bieżąco je relacjonować. Ta forma pracy dziennikarza sprawia, że informacje, w bardzo krótkim czasie trafiają do sieci, a praca mojos sprawia, że niektóre wydania internetowych gazet podwoiły liczbę czytelników[20].

Jak zauważa F. Patalong gazeta przyszłości będzie musiała stosować się do kilku podstawowych zasad:

-          web first, czyli internet jako podstawowe źródło informacji

-          utrzymywanie bliskiego kontaktów z czytelnikami za sprawą mojos; co jest to szczególnie istotne w przypadku gazet lokalnych i regionalnych

Dziennikarze, a w szczególności dziennikarze publikujący w Internecie, muszą zwrócić szczególnie baczną uwagę na wiarygodność i weryfikację źródeł, z których czerpią informacje. W związku z tym, iż nierzadko informacje internetowe traktuje się z pewną rezerwą, powątpiewając w ich jakość, postulat ten powinien być tym sumienniej przestrzegany. Dziennikarstwo internetowe jest coraz bardziej popularne, o czym świadczyć mogą chociażby oferty pracy, które dotyczą dziennikarzy internetowych, czy osób zajmujących się wyszukiwaniem i selekcją treści zamieszczanych w Internecie, a także ich moderowaniem. Z pewnością ten typ dziennikarstwa stanowić będzie o przyszłości tego zawodu, warto jednak wypracować pewne standardy pracy dziennikarza w nowym, interaktywnym środowisku.